Hızla globalleşen günümüz
dünyasında en önemli sorunların başında aile şirketlerinin kurumsal dönüşüme
ayak uyduramaması gelmektedir. ”Aile şirketleri” ve “ Kurumsal dönüşüm”
kavramlarının derinlemesine incelenmesi gereken hassas konular olması sebebiyle
İşletmeler bu iki kavramın kesişim noktasında yer aldıklarında durumu yeterince
kavrayamamaktadırlar. Bu iki kavramı ayrı ayrı açıklamaya çalıştıktan sonra
“Aile Şirketleri İçin Kurumsal Dönüşüm” sürecini daha detaylı inceleme fırsatı
bulacağız…
AİLE
ŞİRKETİ NEDİR ?
Aile şirketi
Walmart’tır, Samsung’dur, Koç’tur, Sabancı’dır, Versace’dir, Ali Usta’nın
oğullarıyla beraber talaşlı imalat yaptığı atölyesidir. İhsan Öğretmen’in son düzenlemeler
sonucu kurduğu temel lisedir. Kasabasında işi babasından devir alan Şeref
Bey’in marketidir.
Aile şirketi kavramı hepimizde iyi ya da kötü
bir önyargı oluşturmasına rağmen aile şirketlerine ait örnekler ve sayısal
veriler incelendiğinde Dünya ekonomilerinin temelini aile şirketlerinin
oluşturduğu görülmektedir. ABD’de ve Türkiye’de devlet ekonomilerinin yaklaşık
olarak %90’ını aile şirketleri oluşturmaktadır. Hisse ve oy haklarının
çoğunluğunun bir aileye ait olduğu sanılan bu şirketlerde kurumsallaşma süreci
başlamadığı sürece yönetim kurulunun tek hakimi de aile üyeleri olmaktadır. Öyle
ki Dünya’nın ilk 10 zengini incelendiğinde %50’den fazlasının da aile şirketi
sahibi olduğu görülmektedir. Tüm yetki ve yönetim faaliyetlerinin aile
bireylerinde toplandığı aile şirketlerinin şirket içi dinamiklerinin
değişmesiyle beraber insan kaynakları literatüründe “kuşak” kavramı sayısal bir
nitelik kazanmıştır. Günümüzde X,Y,Z kuşakları olarak bilinen ve doğum
yıllarını esas alan sistemin temelini 1.kuşak,2.kuşak,3.kuşak gibi kavramlar oluşturmaktadır.
Bu kavramlar tarihteki ilk aile şirketinin yönetimsel olarak yeni kuşaklara
aktarılması gerekliliğiyle ortaya çıkmıştır.
Kuşaklararası çatışma aile şirketlerinin var olduğu ilk günden beri süregelmektedir.
Kuşakların sahip olduğu farklı özellikler çatışmayı arttırarak şirket
ömürlerini kısaltmaktadır.
Türkiye’de
aile şirketlerinin 2.kuşağa ulaşma oranının %30, 3.kuşağa ulaşma oranının %10,
ortalama ömürlerinin ise 25 yıl olduğu sanılmaktadır. Kuşaklararası çatışmalar
ve yönetimdeki kritik geçiş dönemleri aile şirketleri için (Holdingleşmiş bile
olsalar) sürdürülebilirlik konusunda büyük tehdit oluşturmaktadır.
KURUMSAL DÖNÜŞÜM NEDİR ?
Kurumların rekabetçi ve dinamik pazarlarda
ayakta kalmaları için faaliyetlerini operasyonel mükemmellik düzeylerinde
gerçekleştirmeleri gerekmektedir. Kurumsallaşmış şirketlerde bile
sürdürülebilir ve verimli projeler yürütmek, yeni pazarlara girmek, süreçleri
ve teknolojiyi etkin takip etmek bir hayli zordur. Kurumsal dönüşüm ise tüm bu
zorluklarla mücadele etmek için kaçınılmaz hale gelen temel değişikliği ifade
etmektedir.
Kurumsal dönüşüm; çalışanları, müşterileri, süreçleri
ve tüm teknolojik yapıyı aynı hizaya getirmeyi amaçlayan bir yaklaşımdır.
Şirketlerin artan kurumsallaşma istekleri, pazar payını arttırma istekleri,
müşteri memnuniyetini arttırma istekleri ve maliyetleri azaltma istekleri
kurumsal dönüşümün temelini oluşturmaktadır. Yeni bir ürün, yeni bir marka, yeni
bir pazar, yeni bir düşünce yada yönetim tarzı şirketlerin stratejik iş
planları ve vizyonlarıyla yakından ilgilidir ve kurumsal dönüşüm kapsamındadır.
Kurumsal Kaynak Planlama, İş Zekası, Bulut Teknolojisi, Tedarik Zinciri Yönetimi,
Ürün Yürütme Sistemi, Müşteri İlişkileri Yönetimi gibi günümüz trendi olan bir
çok kavram kurumsal dönüşümü desteklemektedir.
“AİLE
ŞİRKETLERİ İÇİN KURUMSAL DÖNÜŞÜM”
Aile şirketlerinde kan bağı, mülkiyet hakkı
ve aile içi manevi güdüler gibi sebeplerden dolayı zaman zaman kurumsallıktan
uzaklaşılmaktadır. Yönetici konumundaki aile bireylerinin tüm yetkileri kendi
elinde toplanması sonucu değişime karşı olan reaksiyon üst seviyelere
çıkmaktadır. Her ne kadar hızlı karar verme avantajına sahip olunsa da
kurumsallaşmanın getirdiği sistematik iş bölümü bu şekilde ihmal edilmektedir.
Küçük ya da büyük ölçekli olması fark etmeksizin her girişimci ruha sahip
yöneticinin aklında büyümek ve bu büyümeyi finanse edebilecek kaynakları
yaratmak vardır. Tüm bu değişim sürecinde aile şirketi olmanın getirdiği
duygusallık ve çok seslilik ile iş dünyasının gerektirdiği mantık odaklı
profesyonelliğin çatışması söz konusudur.
Finansal bir etkinliği mahrem olarak görerek
başkasına emanet edemeyecek kadar küçük bir işletmeden, Türkiye pazarına ek
olarak Afrika pazarına girme konusunda üst kuşağın engeline takılan bir şirkete
kadar tüm aile şirketleri iç sesleriyle müzakere ve mücadele etmek
zorundadırlar. Bir çok aile şirketi çözüm olarak yazılı bir aile anayasası oluşturmayı
ve özellikle 3. Kuşak bireyleri başka bir şirkette tecrübe kazanmadan
sistemlerine dâhil etmemeyi seçmiştir. Şirket içi düzenin asgari koşulda
korunması için bu tarz uygulamalar yeterli olsa da şirketin bir dönüşüm süreci
içerisinde olduğu dönemlerde ve 4üncü 5inci kuşakları gören dev şirketlerde bu
uygulamalar yetersiz kalmaktadır. Dahası bu anayasalar tüm fertlerin içine
sinmeden kabul edilebilmektedir. Değişimi başarmak isteyen şirketlerde kurum
kültürünü kavrayıp temelden gelen aile fertleri uzun yıllar sıradan
pozisyonlarda çalışabilmelidir. Kurumsal ve sürdürülebilir bir şirket olmak
için kurallar koymak yerine yetenek, girişimcilik, zekâ, iletişim kabiliyeti,
tecrübe gibi bir çok unsuru tek başına üstlenebilecek aile içi ve aile dışı
yeteneklerin yetiştirilmesine olanak verilmelidir. Şirkete ait dönüm
noktalarında kişilerin performansını ve düşüncelerini bir köşeye bırakıp
aksiyonları kişilerden soyutlamak da gerekebilir öyle ki kurumun içinde
bulunduğu durum ve süregelen stratejileri çok daha önemlidir. Stratejik
kararların verilmesinde son dakika kararları yerine güçlü bir yönetsel uygulama
olan kurumsal karne kullanılmalıdır. Kurumsal karneler hedefleri müşteri, çalışan,
finans ve süreçler gibi birçok açıdan ulaşılabilir kılacaktır. Kurumsal
karneler sürekli güncellenen risk analizleriyle ve iç denetimlerle
desteklenerek aile şirketi olmanın getirdiği zorluklar aşılacak gerçekçi
göstergeler elde edilecektir.
Aile şirketlerinde iç göstergeler ve içyapı
kadar çevreye ait dinamikleri takip etmek de aynı derecede önemlidir. Bağımsız
bir YK ile mükemmel organize olmuş bir aile şirketi dahi çevre koşullarının gerektirdiği
aksiyonları kabul edilebilir esneklikte gerçekleştiremiyorsa rekabette geri
planda kalacaktır. Fırsatlar, riskler, faydalar ya da zararlar değişimi
gerektiren asıl çevresel sebeplerdir. Şirket vizyonuyla ters düşmeyen
değişimler hızlı şekilde projelendirilebilir, mevcut durumdan başlanarak hedefe
kadar olan tüm süreçler kabaca çizelgelenebilir. Kurumsal dönüşüm ise tüm bu
gözden geçirme süreç yönetiminin dalgalar şeklinde tekrar tekrar revize
edilmesiyle ve uygulanmasıyla gerçekleşecektir. Otoriteyi uzun yıllar elinde
tutarak yaşlandığını fark eden 1. kuşak yöneticiler genellikle kurumsal dönüşüm
süreçlerinin başında 2.kuşaklara fazlasıyla güvenmekte ve şeffaflık, eşitlik
gibi birçok unsuru ihmal ederek süreci alt kuşağa emanet etmek istemektedirler.
Miras usulü yapılan bu çarpık görevlendirme 2. kuşağın düşük farkındalık ve
adaptasyonu sebebiyle dönüşümün yaşam döngüsünü tamamlatamadan cezalandırılması
ve eleştirilmesiyle sonuçlanabilmektedir.
Aile şirketlerinin kurumsal dönüşüm sırasında
yapması gereken geçmişten gelen müşteri, kurum kültürü ve iş uzmanlığı mirası çerçevesinde
iç ve dış koşulları sürekli gözden geçirerek yol haritasına uygun en uygun
aksiyonu eşit, şeffaf, akılcı ve rekabetçi olarak almaktır. Kurum trende göre
yeni şeylere yönelmek yerine yeni şeyleri bünyesine katarak dönüşümü sürekli
kılmalıdır. Aile şirketleri ancak bu şekilde kurumsal dönüşüme ayak
uydurabilecektir.
Yalın
Gelişim
Yiğit ÇAĞLAR Endüstri Mühendisi

