01.01.1957
tarihinde yürürlüğe girip yaklaşık elli
yıldır uygulanan 6762 Sayılı Türk Ticaret Kanunu, hazırlandığı ve kabul
edildiği dönemim öğretileri ile kuram ve yaklaşımlarını iyi bir yansıtan,
sorunlara çağdaş, güvenilir ve
işleyebilir çözümler getiren, bu alanda Türkiye’nin gereksinimlerini büyük
ölçüde karşılayan, modern hukuk ve kanun tekniklerinin başarılı bir şekilde
uygulandığı kanun olmuştur.
Geçen
zaman içerisinde 20 yüzyılın ikinci yarısında, bir ticaret kanunu için önemli
ve kalıcı sonuçlar doğuran dönem başlamıştır. AB’nin kurulup, bir küresel,
ekonomik, ticari güç haline gelmesi, ekonomik ve bölgesel birliklerin çalışmaya
başlaması, söz konusu örgütlerin maddi hukuk kuralları koymaları ve uluslar
üstü hukuk rejimi yaratmaları söz konusu olmuştur. Bunların yanında, AB
Tam Üyeliğine aday olan ve bunu müzakere eden ülke konumuna giren ülkemizde;
teknolojik gelişmeler ve internet, uluslar arası piyasaların artan bir şekilde
parçası olması çalışmaları, Türk Ticaret Kanunu’nu ilgilendiren diğer kanuni
düzenlemeler nedeniyle Türk Ticaret Kanunu’nun revize edilmesi zarureti
doğmuştur. Bu bağlamda 6102 Sayılı Türk
Ticaret Kanunu 13.01.2011 tarihinde kabul edilerek 01.07.2012 tarihinde
yürürlüğe girmiştir.
Birçok
alanda yeni düzenlemeler getiren Türk Ticaret Kanunu, İç Denetim alanında da
önemli sayılabilecek düzenlemeler yapmıştır.
İÇ DENETİM NEDİR?
Uluslararası İç Denetçiler Enstitüsü’nün Haziran 1999’da
kabul etmiş olduğu tanıma göre; "İç
denetim, bir kurumun faaliyetlerini geliştirmek ve onlara değer katmak amacını
güden bağımsız ve objektif bir güvence ve danışmanlık faaliyetidir. İç
denetim, kurumun risk yönetim, kontrol
ve yönetişim süreçlerinin etkinliğini değerlendirmek ve geliştirmek amacına
yönelik sistemli ve disiplinli bir yaklaşım getirerek kurumun amaçlarına
ulaşmasına yardımcı olur.”
Uluslararası İç Denetim Standartlarına göre; iç denetim
faaliyeti; sistematik ve disiplinli bir yaklaşımla, yönetişim, risk yönetimi ve
kontrol süreçlerini değerlendirmek ve bu süreçlerin iyileştirilmesine
katkıda bulunmak zorundadır.
İç denetimin tanımımda yer alan ve iç denetim faaliyetinin
içeriğini oluşturan ana unsurlar;
- Kurumsal
yönetim
-
Risk
Yönetimi
-
İç Kontrol
kavramlarıdır.
Kurumsal Yönetim (Yönetişim); Uluslararası İç Denetim Standartları eki terimler sözlüğünde
Kurumsal Yönetim (Yönetişim), yönetim kurulu tarafından, kurumun amaçlarına
ulaşmaya yönelik olarak, kurumun faaliyetlerinin raporlanması, yönlendirilmesi
ve izlenmesi amacıyla uygulanan yapı ve süreçlerin bir bileşimi olarak
tanımlanmıştır.
Risk Yönetimi; Uluslararası
iç denetim standartlarına göre; risk yönetimi kurumun amaçlarını gerçekleştirmek üzere
makul bir güvence sağlamak amacıyla potansiyel olay ve durumları belirlemek,
değerlendirmek, yönetmek ve kontrol etme sürecidir.
İç Kontrol; yönetimin, denetim kurulunun, yönetim kurulunun ve diğer uygun birimlerin
riski yönetmek ve belirlenen amaç ve hedeflere ulaşma ihtimalini artırmak
amacıyla aldığı tedbirlerdir. İç denetim faaliyeti, kontrollerin etkinlik ve
verimliliğini değerlendirmek ve sürekli gelişimi teşvik etmek suretiyle,
kurumun etkin kontrollere sahip olmasına yardımcı olmak zorundadır.
YENİ
TÜRK TİCARET KANUNUNDA İÇ DENETİM
Yeni TTK,
firmaların sahip olması gereken iç kontrol sistemleri konusunda açık bir
düzenleme getirmemekte, şirketlerde etkin bir iç kontrol sisteminin varlığı
açıkça şart olarak aranmamakta, etkin bir iç kontrol sisteminin varlığı
konusunda yönetim kurullarına her hangi bir görev yüklememektedir.
Ancak doğrudan
olmamakla birlikte iç kontrol sistemine yönelik zımni de olsa bazı atıfların
bulunduğunu söylemek mümkündür. Kanunun
gerekçesinde kurumsal yönetim prensiplerine ve bir bütün olarak iç kontrol sistemine
verdiği önemi, risk yönetimini yasal olarak düzenlemeyi uygun görmek suretiyle
dolaylı yoldan gösterdiği varsayılabilir. Her ne kadar ne yasada ne de
gerekçesinde risk yönetiminin nasıl yapılacağı ve iç kontrol sistemi ile
arasındaki fonksiyonel bağlantı konularında bir açıklama yer almamakla
birlikte, risk yönetiminin gerçekleştirilmesi için iç kontrol sisteminin
varlığı bir gereklilik olmaktadır.
Yeni TTK’nun, 366. maddesinin ikinci fıkrası, yönetim
kurulunun işlerin gidişini izlemek, kendisine sunulacak konularda rapor
hazırlamak, kararlarını uygulatmak veya iç denetim amacıyla içlerinde yönetim
kurulu üyelerinin de bulunabileceği komiteler ve komisyonlar kurulabileceğini
hükme bağlamıştır.
Yönetim
Kurulunun Devredilemez Görev ve Yetkileri
Yönetim kurulu ile ilgili söz konusu madde hükmüne ilişkin
kanunun gerekçelerinde herhangi bir açıklama yer almamaktadır. Ancak, kanunun
366. madde hükümlerinde yer alan ifadeler kurumsal yapılarda ihtiyaç duyulan
hususlar olup, iç denetim faaliyeti ve denetim komitesi uygulamalarının sermaye
şirketlerinde gerekli hale geleceğini öngörebiliriz.
Kanunun 375. maddesinin 1/c fıkrasında; “Muhasebe, finans denetimi ve
şirketin yönetiminin gerektirdiği ölçüde, finansal plânlama için gerekli
düzenin kurulması” yönetim kurulunun devredilemez ve vazgeçilemez
yetkileri arasında yer almaktadır. Bu hükmün gerekçesine baktığımızda ise;
finans denetimi ile iç denetimin kastedildiğini görüyoruz. Kanunun
gerekçesinde; finans denetim düzeninin kurulması, şirketin iş ve işlemlerinin
denetlenmesine ilişkin bir iç denetim sisteminin ve bunu yapacak örgütün
(bölümün) bulunması öngörülmektedir. Kanunun söz konusu gerekçesinde
bahsedilen iç denetim sistemiyle “iç kontrol” sistemi, bunu yapacak örgüt
olarak ise “iç denetim” birimi anlaşılmalıdır.
Yine kanun gerekçesinde; şirket hangi büyüklükte olursa
olsun, muhasebeden tamamen bağımsız, uzmanlardan oluşan, etkin bir iç denetim
örgütüne gereksinim olduğu, bir anonim şirketin denetiminin sadece bir bağımsız
denetim şirketine bırakılamayacağı, çünkü bağımsız denetim şirketinin çok
sayıda müşterisinin olduğu ve çok çeşitli hizmetler sunduğu ve tüm
müşterilerini içerden ve yakından izleyemeyeceği, finansal denetimin bir
anlamda teftiş kurulunun yaptığı denetim olduğu, finansal denetimin şirketin iş
ve işlemlerinin iç denetimi yanında, finansal kaynakların, bunların kullanılma
şeklinin, durumunun, likiditesinin denetimi ve izlenmesini de içerdiği ve
finansal denetimin kurumsal yönetim kurallarının gereği olduğu belirtilmiştir.
375. maddenin (e) fıkrasında ise “Yönetimle görevli kişilerin özellikle
kanunlara, esas sözleşmeye, iç yönergelere ve yönetim kurulunun yazılı
talimatlarına uygun hareket edip etmediklerinin üst gözetiminin” de
yönetim kurulunun devredilemez yetki ve görevleri arasında olduğu
belirtilmektedir. (c) fıkrasında sadece finansal denetim kapsamında dar anlamda
ele alınan yönetim kurulunun denetim sorumluluğunun bu fıkra ile daha geniş bir
uygulama alanı bulacağı açıktır. Ancak, kanunun ilgili (e) bendi gerekçelerinde
üst gözetim ile kastedilenin hem kuramsal açıdan hem de işletme iktisadı
yönünden gerekli olan işlerin akışının gözetimi olduğu belirtilirken, yönetim
kurulunun bir kontrol ve denetim organı olmadığı da söylenmektedir. Yönetim
kurulunun şirketin işletim ve yönetimi açısından geniş bir alana yayılan (insan
kaynakları, satış, satın alma, üretim, planlama vb.) bir çok süreci kendisinin
doğrudan kontrol ve denetimini sağlayamayacağı anlaşılmakla birlikte bu süreçlerin yönetiminden doğan sonuçlardan
sorumluluğunun devam edeceği açıktır.
Yönetim kurulunun devredilemez ve vazgeçilemez görev ve
yetkilerini düzenleyen kanunun 375. madde hükümleri ve gerekçelerinden de
anlaşılacağı üzere; tüm sermaye şirketleri için iç denetimin gerekli
olduğu açık bir şekilde ifade edilmektedir. Yeni Türk Ticaret Kanunu ile
birlikte şirket yönetim kurullarının, tanımına uygun modern ve etkili bir iç
denetim fonksiyonu için uluslararası standartlarda bir iç denetim faaliyetini
başlatabilmeleri için ise uygulamanın ikincil düzenlemelerle yönlendirilmesine
ihtiyaç bulunmaktadır.
Riskin Erken Saptanması ve Yönetimi
TTK’nun 378. Maddesinde “pay senetleri borsada işlem gören
şirketlerde, yönetim kurulu, şirketin varlığını, gelişmesini ve devamını
tehlikeye düşüren sebeplerin erken teşhisi, bunun için gerekli önlemler ile
çarelerin uygulanması ve riskin yönetilmesi amacıyla, uzman bir komite kurmak,
sistemi çalıştırmak ve geliştirmekle yükümlüdür. Diğer şirketlerde bu komite,
denetçinin gerekli görüp bunu yönetim kuruluna yazılı olarak bildirmesi halinde
derhal kurulur ve ilk raporunu kurulmasını izleyen bir ayın sonunda verir”
hükmü yer almaktadır.
Riskin Erken Teşhisi
ve Yönetimi Komitesi Türk Ticaret Kanunu’na göre; “denetim komitesi” ve “iç denetim” komitesinden farklıdır.
Türkiye’nin gerçeği bakımından, iç
denetim komitesi yanında riskin erken teşhisi ve yönetimi komitesi özel bir
önem taşımaktadır. Çünkü Türkiye’de bir çok şirket; faizlerdeki sıkı
dalgalanmalar, devlet bonoları ve tahvilleriyle yapılan işlemler, yatırımların
kredilerle finanse edilip, öz
varlık/yabancı para oranına dikkat edilmemesi, döviz üzerine spekülasyon
yapılması ve özellikle dövizde açık pozisyon ve benzeri sebeplerle doğrudan ve
ciddi risk altındadır. Sanayileşmiş ve istikrarlı ülkelerde pek rastlanmayan bu
tür riskler Türk İşletmeleri yönünden, darboğaza girme ve hatta iflas
tehlikesini beraberinde getirebilmektedir. Kurumsal yönetim ilkeleri arasında
bulunmayan bu komiteyi bu gerekçelerle Türk Ticaret Kanunu gerekli görmüştür.
Madde gerekçesinde; “Hüküm,
hisse senetleri borsada işlem gören şirketlerde kurumsal yönetim ilkelerinin
bir uygulamasıdır. Tüm şirketler için öngörülmüş olan finans denetimi (375.
Madde) ve denetim komitesi yanında bir diğer iç kontrol mekanizmasıdır. Bu
komitenin denetim komitesinden farkı, denetim komitesinin yönetimi gözetim
altında tutmasına karşılık bu komitenin sadece
risklere odaklanmış olmasıdır. Denetçinin bir diğer önemli görevi de
gereklilik ortaya çıktığı takdirde komitenin kurulması, hisse senetleri borsada
işlem görmeyen bir şirketten de istemesidir.” Açıklamalarına yer
verilmiştir.
Kurumsal Yönetim İlkeleri:
6102 sayılı TTK’nun 1529. Maddesinde kurumsal yönetim
ilkeleri ayrı bir halinde düzenlenmiş ve “halka açık anonim şirketlerde
kurumsal yönetim ilkelerinin, yönetim kurulunun buna ilişkin açıklamalarının
esasları ve şirketlerin bu yönden derecelendirme kural ve sonuçları Sermaye
Piyasası Kurulu tarafından belirlenir” denilmiştir.
Buradaki amaç, günümüzde şirket gruplarının yönetimi
açısından giderek gereksinim duyulan ve sıklıkla tartışılan kurumsal yönetim
ilkeleri konusunda, yetkili bir kurum belirleme ihtiyacına cevap
vermektir. Kurumsal yönetim konusunda,
bir çok farklı platformda tartışma yürütülmesinin ve bir çok farklı kurum
tarafından çalışılmasının, şirketlerin uyması gereken bir çok düzenlemeye yol
açmaması amacıyla SPK yetkili kılınmıştır. SPK halihazırda Kurumsal Yönetim
İlkelerini yayımlamıştır.
YARARLANILAN
KAYNAKLAR
1. Çetin ÖZBEK, İç Denetim (Kurumsal Yönetim, Risk Yönetimi,
İç Kontrol), Tide Yayınları,Yayın No:3, Cilt 1, Cilt 2, İstanbul:2013
2. Ali Kamil UZUN, Krizin Yönetilmesinde Yönetim Kurulları
İçin İç Denetim Üzerine 5 Tavsiye, www.denetim.net
3. Ali Kamil UZUN, Şirketlerde İç Kontrollerin Yeterliğinde İç
Denetimin Rolü, www.icdenetim.net
5. Türkiye İç Denetim Enstitüsü Derneği, Yeni Türk Ticaret
Kanunu ve İç Denetime İlişkin Düzenlemeler Hakkında Görüş ve Öneriler,
İstanbul: Temmuz 2012.
6. 6102 Sayılı Türk Ticaret Kanunu ve Gerekçeleri
10. IIA
Uluslararası İç Denetim Standartları (2011 ve revize 2013 standart metinleri)
Yalın Gelişim - M.Aykut Kelecioğlu - Mayıs/2016