Hile; yönetim,
üst yönetimden sorumlu olanlar, çalışanlar veya üçüncü taraflardan bir veya
birden fazla kişinin, haksız veya yasalara aykırı bir menfaat elde etmek
amacıyla yaptığı aldatma içeren kasıtlı eylemleridir.
Suistimal ise,
İngilizce Fraud kelimesinin karşılığı olarak, dolandırıcılık, usulsüzlük,
yolsuzluk, rüşvet ve hatta hile gibi
kelimeleri içine alan bir kavramdır.
Doktrinde hile ve suiistimalden bahsedebilmek için,
Suistimal Üçgeni olarak tanımladığımız
üç bileşenin bir araya gelmesi gerekmektedir; Baskı Unsuru (Sebep),
Fırsat ve Mantıklı Açıklama. Bu üç faktör bir araya geldiğinde, bir kişinin
suiistimali gerçekleştirmesi ve bunu kolaylaştırması söz konusu olmaktadır.
Çeşitli hırslar, ihtiraslar, zengin olma hedefi, aşırı
borç yükü gibi suiistimalin gerçekleştirilmesine olanak tanıyan nedenler, karşımıza üçgenin ilk bileşeni olan
sebebi ortaya çıkarır.
Suistimale sebebiyet verecek fiili işleyen/işleyecek
kişi, kendi iç dünyasında bu fiil için öncelikle kendini haklı çıkarır, ki biz
buna üçgenin ikinci bileşeni olan mantıklı açıklama diyoruz.
Suistimal için kendisine sebep arayan, bulduğu sebebi
kendisine ve çevresindekilere haklı çıkaran suiistimalci açısından, bu durum
kişinin kişilik özellikleri ile ilintilidir. Dolayısıyla bu iki bileşeni
ortadan kaldırmak için akla gelen ilk çözüm, işe alımlarda veya sonrasında
kişilik envanteri yapılmasıdır.
Üçgenin son bileşeni fırsat ise kanımızca en önemli
bileşendir. Çünkü ilk iki bileşen, çevresel faktörlerin yanında kişinin
kendisine bağlı olmakla birlikte, fırsat
işletmenin kendisi ile ilgilidir.
İşletmenin iç kontrol mekanizmasını kurmaması/ kurduğu iç kontrol
mekanizmasındaki zayıflıklar ve aksaklıklar, suiistimalcinin başarılı
olabileceği, yakalanmayacağına inandığı bir ortam, fırsat, yaratır.
Bu fırsatları ortadan kaldırma noktasında geliştirilecek
üçlü denetim sistematiği önemli bir rol oynayacaktır.
Bize göre; denetimin önemli üç saç ayağı vardır.
Bunlardan biri mali denetimdir. Mali denetim, Serbest Muhasebeci Mali
Müşavir ve ağırlıklı olarak Yeminli Mali
Müşavirler eliyle yürüyen, denetimdir. 3568 sayılı Kanunun 12. Maddesine göre
“Yeminli Mali Müşavirler, işletmelerin mali tablolarının ve beyannamelerinin
mevzuat hükümleri, muhasebe prensipleri ile muhasebe standartlarına uygunluğu
ve hesapların denetim standartlarına göre incelendiğini tasdik ederler. Ayrıca
“YMM’lerce tasdik edilmiş mali tablolar Kamu İdaresinin yetkili elemanlarınca
tasdikin kapsamı ölçüsünde incelenmiş bir belge olarak kabul edilmektedir”
denilmektedir. (Yine aynı kanunun 2. Maddesinde ise Serbest Muhasebeci Mali
Müşavirlerin görevleri arasında belgelere dayanarak inceleme, tahlil ve denetim
yapmak da yer almaktadır.) Ülkemizde vergi için muhasebe tutulduğu gerçeği,
vergi mevzuatının karışık, yoruma açık bir çok düzenleme getirmesi nedeniyle bu
denetim her işletme için bir gereksinim olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
Denetimin diğer ayağı bağımsız denetimdir.
Günümüzde, teknolojinin ilerlemesi ve sınırların ortadan
kalkmasıyla birlikte, yatırımcılar sınır ötesi yatırım fırsatlarına daha çok
ilgi gösterirken, işletmeler de fon sağlayabilme olanaklarını uluslararası
alanda mümkün olduğunca genişletme çabasındadırlar. Çeşitli ülke borsalarında
işlem gören yabancı şirketlerin toplam şirketlere oranları Dünyada meydana
gelen bu sermaye hareketleri sonucunda sermaye, kazanç fırsatı gördüğü her yere
akarken, en önemli değer "bilgi" ve özellikle "finansal
bilgi" olmuştur. Finansal bilgi üretiminin vasıtası olan muhasebe süreci
de artan bir önemle gündemdeki yerini korumaktadır. İşletmelerde yatırım
kararlarında gereksinim duyulan bilgiyi tam, doğru ve zamanında sağlayabilecek
ve güvenli bir yatırım ortamının gelişmesine katkısı olabilecek kalitede bir
muhasebe sürecinin varlığı uluslararası sermaye hareketlerinden pay alabilmede
de katkı sağlayacaktır. Benzer işlem ve olayların farklı ülke uygulamalarında
farklı şekilde mali tablolara yansıtılması, uluslararası alanda açıklanması güç
olan farklı faaliyet sonuçlarının ortaya çıkmasına neden olabilmektedir.
Bu gerçeklerle Uluslararası Finansal Raporlama
Standartları (ya da KGK tarafından yayımlanan Türkiye Muhasebe Standartları)
bağımsız denetimin omurgasını oluşturmaktadır. Bağımsız denetim, bir işletmenin
finansal tablolarının ve diğer finansal bilgilerinin, finansal raporlama
standartlarına uygunluğu ve doğruluğu hususunda, gerekli bağımsız denetim
teknikleri uygulanarak denetlenmesi ve değerlendirilerek bir rapora
bağlanmasıdır.
Mali Denetim ve Bağımsız Denetimin dışında, her iki
denetim süreçlerini besleyen, bu denetimlere sağlıklı ve güvenilir bilgi/çıktı
sunan denetim ise İç Denetimdir.
Uluslararası İç Denetçiler Enstitüsü’nün (The Institute
of Internal Auditors-IIA) Haziran 1999’da kabul etmiş olduğu tanıma göre;
"İç denetim, bir kurumun faaliyetlerini geliştirmek ve onlara değer katmak
amacını güden bağımsız ve objektif bir güvence ve danışmanlık faaliyetidir. İç
denetim, kurumun risk yönetim, kontrol ve yönetişim süreçlerinin etkinliğini
değerlendirmek ve geliştirmek amacına yönelik sistemli ve disiplinli bir yaklaşım
getirerek kurumun amaçlarına ulaşmasına yardımcı olur.”
Uluslararası düzeyde 2014 yılında yapılan araştırma
sonuçlarına göre; şirketlerin gelirlerinin % 5’nin suiistimal yoluyla
kaybedildiği tahmin edilmektedir.
Yukarıda bahsettiğimiz gerekçelerle oluşan hile ve
suiistimalin önlenmesi (fırsatların ortadan kaldırılması) ya da yapılmışsa tespiti, konunun önemi
sebebiyle ve birbirleri ile olan bağı sebebiyle her üç denetim türünün de ilgi
alanına girmesine sebebiyet vermiştir.
Yeminli Mali Müşavirlerin Tasdik Edecekleri Belgeler,
Tasdik Konuları, Tasdike İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16. Maddesine göre; “Hata ve hilelerin önlenmesi
veya ortaya çıkarılması konusundaki temel sorumluluk işletme yönetimi ve
yeminli mali müşavire aittir. Yeminli mali müşavir, tasdik konusu ve belgelerin
ilgili mevzuat hükümlerine uygunluğu ve gerçek durumu yansıtması yönünden
önemli etkileri olabilecek hata ve hileleri düzeltecek veya ortaya çıkaracak
şekilde planlamak ve yürütmekle yükümlüdür. Yeminli mali müşavir, tasdik konusu
ve belgelerin doğruluğu ve gerçeği yansıtmasına olan olumsuz etkileri
giderebilecek hata ve hileleri, düzeltme önerisiyle birlikte işletme yönetimine
bildirir. İşletme yönetiminin bunları düzeltmesi halinde tasdik konusu belgeler
tasdik edilir. Hataların düzeltilmesi istendiği halde, düzeltilmez ise veya
hileli bir durumun tespiti halinde durum, bir raporla ilgili mercilere
bildirilir.”
Hile ve Suistimal Denetiminin bu derece önemli bir konu
olması, sadece YMM mevzuatında değil, denetim ile ilgili diğer mevzuat
setlerinde de düzenleme yapılmasını gerektirmiştir.
- İç
Denetim ve Suistimal (IIA ( Institute Of Internal Auditors) - Uluslarası
Mesleki Uygulama Rehberi)
- Bağımsız
Denetim Standardı No:240: Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminde Bağımsız
Denetçinin Hileye Karşı Sorumlulukları )
- Finansal
Tabloların Denetiminde Hile ve Usulsüzlükler ( SPK Bağımsız Denetim
Standartları Tebliği Seri X No: 22)
Hile ve suiistimalin ortaya çıkmasını engelleyecek
mekanizmaların üretilmesinde yukarıda bahsettiğimiz üçlü denetim sistematiğinin
kurulması ve işletilmesi büyük önem arz etmektedir.
Hangi denetim türü olursa olsun, denetçinin (İç Denetçi,
Bağımsız Denetçi, Mali Müşavir) görevi; gerek hile ve suiistimal denetimlerinde
gerekse genel amaçlı denetimlerde; hile, suiistimal tespit etmek ve bu
tespitler üzerine gerekli süreçleri işletmek olmamalıdır. Şüphesiz denetçi,
denetimlerinde bu tespitleri yapmak için çalışmalar yapacaktır. Ama denetçi
açısından asıl önemli olan, bu sorunların ortaya çıkmasını engelleyecek
mekanizmalar üretmek ve bunları hayata geçirmek olmalıdır.
Yalın Gelişim -
M.
Aykut KELECİOĞLU
Yeminli
Mali Müşavir

