24 Ağustos 2016 Çarşamba

HİLE VE SUİSTİMAL DENETİMİNİN TEMEL DENETİM ÇEŞİTLERİ İLE BAĞLANTISI

 
Hile; yönetim, üst yönetimden sorumlu olanlar, çalışanlar veya üçüncü taraflardan bir veya birden fazla kişinin, haksız veya yasalara aykırı bir menfaat elde etmek amacıyla yaptığı aldatma içeren kasıtlı eylemleridir.
 
Suistimal ise, İngilizce Fraud kelimesinin karşılığı olarak, dolandırıcılık, usulsüzlük, yolsuzluk, rüşvet ve hatta hile  gibi kelimeleri içine alan bir  kavramdır.
 
Doktrinde hile ve suiistimalden bahsedebilmek için, Suistimal Üçgeni olarak tanımladığımız  üç bileşenin bir araya gelmesi gerekmektedir; Baskı Unsuru (Sebep), Fırsat ve Mantıklı Açıklama. Bu üç faktör bir araya geldiğinde, bir kişinin suiistimali gerçekleştirmesi ve bunu kolaylaştırması söz konusu olmaktadır.
 
 
 
Çeşitli hırslar, ihtiraslar, zengin olma hedefi, aşırı borç yükü gibi suiistimalin gerçekleştirilmesine olanak tanıyan  nedenler, karşımıza üçgenin ilk bileşeni olan sebebi ortaya çıkarır.
Suistimale sebebiyet verecek fiili işleyen/işleyecek kişi, kendi iç dünyasında bu fiil için öncelikle kendini haklı çıkarır, ki biz buna üçgenin ikinci bileşeni olan mantıklı açıklama diyoruz.
 
Suistimal için kendisine sebep arayan, bulduğu sebebi kendisine ve çevresindekilere haklı çıkaran suiistimalci açısından, bu durum kişinin kişilik özellikleri ile ilintilidir. Dolayısıyla bu iki bileşeni ortadan kaldırmak için akla gelen ilk çözüm, işe alımlarda veya sonrasında kişilik envanteri yapılmasıdır.
Üçgenin son bileşeni fırsat ise kanımızca en önemli bileşendir. Çünkü ilk iki bileşen, çevresel faktörlerin yanında kişinin kendisine bağlı olmakla birlikte, fırsat  işletmenin kendisi ile ilgilidir.  İşletmenin iç kontrol mekanizmasını kurmaması/ kurduğu iç kontrol mekanizmasındaki zayıflıklar ve aksaklıklar, suiistimalcinin başarılı olabileceği, yakalanmayacağına inandığı bir ortam, fırsat, yaratır.
 
Bu fırsatları ortadan kaldırma noktasında geliştirilecek üçlü denetim sistematiği önemli bir rol oynayacaktır.
 

Bize göre; denetimin önemli üç saç ayağı vardır. Bunlardan biri mali denetimdir. Mali denetim, Serbest Muhasebeci Mali Müşavir  ve ağırlıklı olarak Yeminli Mali Müşavirler eliyle yürüyen, denetimdir. 3568 sayılı Kanunun 12. Maddesine göre “Yeminli Mali Müşavirler, işletmelerin mali tablolarının ve beyannamelerinin mevzuat hükümleri, muhasebe prensipleri ile muhasebe standartlarına uygunluğu ve hesapların denetim standartlarına göre incelendiğini tasdik ederler. Ayrıca “YMM’lerce tasdik edilmiş mali tablolar Kamu İdaresinin yetkili elemanlarınca tasdikin kapsamı ölçüsünde incelenmiş bir belge olarak kabul edilmektedir” denilmektedir. (Yine aynı kanunun 2. Maddesinde ise Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlerin görevleri arasında belgelere dayanarak inceleme, tahlil ve denetim yapmak da yer almaktadır.) Ülkemizde vergi için muhasebe tutulduğu gerçeği, vergi mevzuatının karışık, yoruma açık bir çok düzenleme getirmesi nedeniyle bu denetim her işletme için bir gereksinim olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.
 
Denetimin diğer ayağı bağımsız denetimdir.
 
Günümüzde, teknolojinin ilerlemesi ve sınırların ortadan kalkmasıyla birlikte, yatırımcılar sınır ötesi yatırım fırsatlarına daha çok ilgi gösterirken, işletmeler de fon sağlayabilme olanaklarını uluslararası alanda mümkün olduğunca genişletme çabasındadırlar. Çeşitli ülke borsalarında işlem gören yabancı şirketlerin toplam şirketlere oranları Dünyada meydana gelen bu sermaye hareketleri sonucunda sermaye, kazanç fırsatı gördüğü her yere akarken, en önemli değer "bilgi" ve özellikle "finansal bilgi" olmuştur. Finansal bilgi üretiminin vasıtası olan muhasebe süreci de artan bir önemle gündemdeki yerini korumaktadır. İşletmelerde yatırım kararlarında gereksinim duyulan bilgiyi tam, doğru ve zamanında sağlayabilecek ve güvenli bir yatırım ortamının gelişmesine katkısı olabilecek kalitede bir muhasebe sürecinin varlığı uluslararası sermaye hareketlerinden pay alabilmede de katkı sağlayacaktır. Benzer işlem ve olayların farklı ülke uygulamalarında farklı şekilde mali tablolara yansıtılması, uluslararası alanda açıklanması güç olan farklı faaliyet sonuçlarının ortaya çıkmasına neden olabilmektedir.
 
Bu gerçeklerle Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (ya da KGK tarafından yayımlanan Türkiye Muhasebe Standartları) bağımsız denetimin omurgasını oluşturmaktadır. Bağımsız denetim, bir işletmenin finansal tablolarının ve diğer finansal bilgilerinin, finansal raporlama standartlarına uygunluğu ve doğruluğu hususunda, gerekli bağımsız denetim teknikleri uygulanarak denetlenmesi ve değerlendirilerek bir rapora bağlanmasıdır.
 
Mali Denetim ve Bağımsız Denetimin dışında, her iki denetim süreçlerini besleyen, bu denetimlere sağlıklı ve güvenilir bilgi/çıktı sunan denetim ise İç Denetimdir.
Uluslararası İç Denetçiler Enstitüsü’nün (The Institute of Internal Auditors-IIA) Haziran 1999’da kabul etmiş olduğu tanıma göre; "İç denetim, bir kurumun faaliyetlerini geliştirmek ve onlara değer katmak amacını güden bağımsız ve objektif bir güvence ve danışmanlık faaliyetidir. İç denetim, kurumun risk yönetim, kontrol ve yönetişim süreçlerinin etkinliğini değerlendirmek ve geliştirmek amacına yönelik sistemli ve disiplinli bir yaklaşım getirerek kurumun amaçlarına ulaşmasına yardımcı olur.”
 
Uluslararası düzeyde 2014 yılında yapılan araştırma sonuçlarına göre; şirketlerin gelirlerinin % 5’nin suiistimal yoluyla kaybedildiği tahmin edilmektedir.
 
Yukarıda bahsettiğimiz gerekçelerle oluşan hile ve suiistimalin önlenmesi (fırsatların ortadan kaldırılması)  ya da yapılmışsa tespiti, konunun önemi sebebiyle ve birbirleri ile olan bağı sebebiyle her üç denetim türünün de ilgi alanına girmesine sebebiyet vermiştir.
 
Yeminli Mali Müşavirlerin Tasdik Edecekleri Belgeler, Tasdik Konuları, Tasdike İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmeliğin 16.  Maddesine göre; “Hata ve hilelerin önlenmesi veya ortaya çıkarılması konusundaki temel sorumluluk işletme yönetimi ve yeminli mali müşavire aittir. Yeminli mali müşavir, tasdik konusu ve belgelerin ilgili mevzuat hükümlerine uygunluğu ve gerçek durumu yansıtması yönünden önemli etkileri olabilecek hata ve hileleri düzeltecek veya ortaya çıkaracak şekilde planlamak ve yürütmekle yükümlüdür. Yeminli mali müşavir, tasdik konusu ve belgelerin doğruluğu ve gerçeği yansıtmasına olan olumsuz etkileri giderebilecek hata ve hileleri, düzeltme önerisiyle birlikte işletme yönetimine bildirir. İşletme yönetiminin bunları düzeltmesi halinde tasdik konusu belgeler tasdik edilir. Hataların düzeltilmesi istendiği halde, düzeltilmez ise veya hileli bir durumun tespiti halinde durum, bir raporla ilgili mercilere bildirilir.”
 
Hile ve Suistimal Denetiminin bu derece önemli bir konu olması, sadece YMM mevzuatında değil, denetim ile ilgili diğer mevzuat setlerinde de düzenleme yapılmasını gerektirmiştir.
 
 - İç Denetim ve Suistimal (IIA ( Institute Of Internal Auditors) - Uluslarası Mesleki Uygulama Rehberi)
- Bağımsız Denetim Standardı No:240: Finansal Tabloların Bağımsız Denetiminde Bağımsız Denetçinin Hileye Karşı Sorumlulukları )
- Finansal Tabloların Denetiminde Hile ve Usulsüzlükler ( SPK Bağımsız Denetim Standartları Tebliği Seri X  No: 22)
 
Hile ve suiistimalin ortaya çıkmasını engelleyecek mekanizmaların üretilmesinde yukarıda bahsettiğimiz üçlü denetim sistematiğinin kurulması ve işletilmesi büyük önem arz etmektedir.
 
Hangi denetim türü olursa olsun, denetçinin (İç Denetçi, Bağımsız Denetçi, Mali Müşavir) görevi; gerek hile ve suiistimal denetimlerinde gerekse genel amaçlı denetimlerde; hile, suiistimal tespit etmek ve bu tespitler üzerine gerekli süreçleri işletmek olmamalıdır. Şüphesiz denetçi, denetimlerinde bu tespitleri yapmak için çalışmalar yapacaktır. Ama denetçi açısından asıl önemli olan, bu sorunların ortaya çıkmasını engelleyecek mekanizmalar üretmek ve bunları hayata geçirmek olmalıdır.
 
 
Yalın Gelişim -
M. Aykut KELECİOĞLU
Yeminli Mali Müşavir