İş hukukunun ve iş güvenliğinin dünyada
ve Türkiye’de ki tarihsel gelişimleri arasında bazı benzerlikler olmakla
birlikte konuyu kendine özgü koşulları içinde ayrı ayrı ve art arda ele alarak
incelemek daha uygun olur.
Hemen her dönemde dünyanın her yerinde
insan, çeşitli biçimlerde ve statüler altında ekonomik faaliyetlerde
bulunmuştur. Ancak çalışma yaşamını hukuk ve iş güvenliği kuralları ile
düzenleme gereksinimi daha çok, iş gücünün işçi statüsü altında çalışma
yaşamında yer almaya başlamasıyla birlikte duyulmaya başlanmıştır.
Hızlı sanayileşme ve teknolojik
gelişmeler ile doğru orantılı olarak özellikle iş yerlerinde çalışan kişilerin
güvenliği ile ilgili bazı sorunlar açığa çıkmıştır. Bu sebeple bir takım
önlemleri önceden alarak işyerlerini güvenli hale getirmek gerekmekte
olduğundan iş güvenliği de oldukça önem kazanmıştır.
Dünyada olduğu gibi ülkemizde de iş
sağlığı ve güvenliğinin tarihsel gelişimi çalışma yaşamındaki gelişmelere bağlı
olarak benzer aşamalardan geçti. Meslek hastalıklarının ve iş kazalarının
önemli bir sorun olarak gündeme gelmesi sanayileşmenin gelişimi ile yoğunluk
kazandı. Teknolojide ve sanayileşmede yaşanan gelişmeler, yöntemler iş sağlığı
ve iş güvenliği sorunlarını da beraberinde getirmiştir. Bu teknolojik
gelişmelerle birlikte doğan çalışan sorunlarına, çözüm önerilerinin
üretilmesinin ve yaşama geçirilmesinin gerekliliğine de ivme kazandırdı.
İş güvenliği tarihi, hiç kuşkusuz
insanlık tarihi kadar eskidir. Ülkemizde de sanayileşmenin gelişim düzeyine
bağlı olarak, Ulu önderimiz Atatürk’ ün öncülüğünde, 1936’da yürürlüğe giren ve
1967 yılına kadar uygulamada kalan, çalışma yaşamının birçok sorununu
kapsayan 3008 sayılı İş Yasası ile ülkemizde ilk kez iş sağlığı ve iş güvenliği
konusunda ayrıntılı ve sistemli bir düzenlemeye gidilmiştir. Daha sonra 1971
yılında 1475 sayılı iş kanunu ve 2003 yılında 28 adet AB İş Sağlığı ve
Güvenliği Direktifi’ ni karşılayan 21 yönetmelikle birlikte toplam 34
yönetmelik ve 4 tebliğ hazırlanarak 4857 sayılı iş kanunu yürürlüğe konmuştur.
Günümüze kadar iş sağlığı ve iş
güvenliği, iş kanunlarının içerisinde maddeler halinde yer almaktayken, 1 Ocak
2013 tarihinden itibaren, 6331 sayılı iş sağlığı ve iş güvenliği kanunu
hayatımıza tamamen ayrı müstakil bir yasa olarak girmiş bulunmaktadır. Bu kanun
ile birlikte kamu ve özel sektör gözetmeksizin tüm çalışanlar kanun kapsamına
alınmıştır.
6331 sayılı kanunda dikkat çekilmesi
gereken bir diğer noktada bakanlığın işyerleri için yayınlamış olduğu tehlike
sınıfı tebliğidir. Bu tehlike sınıfı tebliğine göre, işyerleri yapılan işin
niteliğine göre az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli sınıflara
ayrılmaktadır. Tüm işletmeler yasa gereği, 1 Ocak 2013 tarihinden
itibaren, bünyelerinde meydana gelebilecek iş kazası ve meslek hastalıklarının
tespiti için risk değerlendirmesi yaptırarak, iş güvenliğini etkileyecek
tehlikeleri belirledikten sonra, gerekli
tedbirlerin alınmasını sağlayacaktır.
Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıfa giren
işyerleri, faaliyet gösterdiği işin tehlike sınıfına uygun iş güvenlik uzmanı
ve iş yeri hekimi istihdam etmeleri 1 Ocak 2014 tarihinden itibaren
zorunlu hale gelmiştir. Az tehlikeli sınıfta bulunan işyerleri için, iş
güvenlik uzmanı ve işyeri hekimi istihdam etme zorunluluğu 1 Temmuz 2016
tarihinden itibaren gelecektir. Böylelikle bütün işyerlerinde iş güvenliği
uzmanı ve işyeri hekimi görev yapacaktır. Bu zorunlu istihdamların amaçları;
hem çalışanları iş güvenliği açısından korumak, hemde bütün işletmenin ve
üretiminin güvenliğini, yani etraftakilerin ve çevrenin korunmasını
sağlamaktır. Bu yasal yükümlülüğe uymayan işverenlere ağır yaptırımlar
uygulanacaktır.
Yasaya göre işverenler kanunca
belirlenmiş süreler için işyeri hekimi – yardımcı sağlık personeli ve tehlike
sınıfına uygun iş güvenliği uzmanı ile çalışmak zorundadır. Bu personelleri
işveren kendi bünyesinde işe alabilir veya Ortak Sağlık Güvenlik Birimlerinden
temin edebilir.
Ayrıca, 10’dan az çalışanı bulunan, kamu
hariç bütün işletmelerin iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin giderleri
Bakanlık Kurulu kararı ile desteklenecektir.
İş güvenlik uzmanları ve işyeri
hekimleri, görev aldıkları işletmelerde gerekli ortam gözlemleri ve denetimleri
yaparak, işverene iş sağlığı ve güvenliği açısından tespit ettiği gereken
eksiklikleri ve alınması gereken önlemleri işverene bildirmekle yükümlüdür.
İşverende bu tespitlere karşı verilen önerilere uyarak gerekli önlemleri almak
zorundadır.
6331 sayılı kanun gereği işyeri
hekimleri, çalışanları belli aralıklarla sağlık gözetiminden geçireceklerdir.
Bütün çalışanlar için sağlık taramaları; işe giriş, iş değişikliği, iş kazası –
meslek hastalığı ve tekrarlanan işten uzaklaşma durumlarında, işyerinin tehlike
sınıfına göre bakanlıkça belirlenen periyotlarda yapılacaktır. Çalışanların işe
başlamadan önce işe giriş muayeneleri zorunlu olmuştur. Böylelikle iş kazaları
ve meslek hastalıklarının kayıtlarının daha etkin ve güncel hale getirilmesi
hedeflenmiştir.
Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu
ve altı aydan fazla süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde işveren, iş
sağlığı ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere kurul oluşturur.
İşveren kurula alt işverenlerden temsilciler ve yetkililerin katılımını
sağlayarak, taşeronların bilgilendirilmesini ve kurulda alınan kararların
uygulanmasını sağlamakla sorumludur. Birden fazla işverenin bulunduğu yerlerde,
iş sağlığı ve güvenliği konuları koordineli olarak yürütülecektir.
Tüm işyerlerine ait acil durum eylem
planları hazırlanarak, acil durumlarda müdahale edilebilmesi için, acil durum
ekipleri kurulacaktır. Büyük endüstriyel kaza riski taşıyan işyerleri, güvenlik
raporu veya kaza önleme politika belgesi olmadan işe başlamayacaktır. Bu tür
işyerleri işletmelerini güvenlik raporlarının içerik ve yeterliliği Bakanlıkça
inceledikten sonra açılabilecektir.
İşveren tüm çalışanlarını, iş sağlığı ve
güvenliği ile çalışma hayatına dair hak ve sorumlulukları hakkında
bilgilendirecek, çalışanlarında iş sağlığı ve güvenliği faaliyetlerine aktif
katılım sağlayacaktır.
6331 sayılı iş sağlığı ve güvenliği
kanunu ile çalışanlar işyerinde ciddi ve yakın tehlikeyle karşı karşıya
kaldıklarında çalışmaktan kaçınma hakkına sahiptir. İş güvenlik uzmanları
yaptıkları denetim ve gözlemler sırasında hayati
tehlike tespit ettiklerinde
işyerinin tamamında veya bir bölümünde işi
durdurabilecektir.
Peki, Soma faciası önlenebilir miydi? Bölgeden alınan
bilgilere göre kazanın nedenleri olarak; mesleki eğitim verilecek kurumların
olmaması, kullanılan kişisel koruyucu donanımlarının ve acil durum
ekipmanlarının yetersizliği, denetleme eksikliklerinin (TKİ, Çalışma Bakanlığı,
Bağımsız Denetçiler vb.) proje hatalarının olması (uygun noktalarda yaşam
odalarının olmaması vb.) ve yönetmeliklerin yeterli olmaması gösterildi. Bu
elem kaza, kesinlikle kaderle,
dikkatsizlikle bağdaştırılacak bir kaza değildir. Soma’da yaşanan maden kazasının bizden götürdükleri 301 insanımızın
yanı sıra, 77 milyon yaralıdır. Şimdi düşünelim, yürürlüğe giren 6331
sayılı iş sağlığı ve iş güvenliği kanununda belirtilen yükümler ve
sorumluluklar ‘’yapmış’’ gibi olmaksızın, noksansız yerine getirilseydi, 301
canımızı kaybetmiş olur muyduk? Bu olay sadece, kazada vefat eden 301 canı yok
etmemiştir. 301 kişinin hanesine, akrabasına telafisi olmayan büyük kayıplar,
acılar yaşatmıştır. Bu kayıplardan, işverenler, iş güvenliği uzmanları, işyeri
hekimleri ve resmi denetleme mekanizması sorumludur.
Unutmayalım ki önlemek, ödemekten daha
ucuz ve insanidir.
A Sınıfı İş Güvenlik
Uzmanı / İnşaat Yüksek Mühendisi / Ahmet Lemi Karabey
C Sınıfı İş Güvenlik Uzmanı / Murat Umut AKGÜL
